๑. เจตนา เจตสิก ชื่อว่าศีล เพราะมีเจตนาตั้งใจรักษาศีล เมื่อตั้งใจแล้ว ก็รักษาศีลไว้ได้ไม่ให้ขาด เจตนาก็ชื่อว่าศีล
๒. เจตสิก ชื่อว่าศีล คือคนเราที่ศีลขาดก็เกิดมาจากความโลภ ความโกรธ ความหลง แต่ถ้าเราไม่โลภไม่โกรธไม่หลงรักษาจิตใจให้เป็นกุศล ศีลก็ไม่ขาด คือมีการเว้นจากการกระทำชั่วทางกายวาจา ที่เรียกว่า วิรัติศีล คือมีสัมมากัมมันตะ การทำการงานชอบทางกาย คือไม่ฆ่าสัตว์ไม่ลักทรัพย์ไม่ล่วงกาม แล้วมีสัมมาวาจาคือทำการงานชอบทางวาจา คือไม่พูดปด ไม่พูดส่อเสียด ไม่พูดคำหยาบ ไม่พูดเพ้อเจ้อ และมีสัมมาอาชีวะคือมีอาชีพชอบ เพราะเว้นจากความชั่วทางกาย ทางวาจาได้ จัดว่าเป็นอาชีพชอบ คือผู้ใดที่เว้นความชั่วทางกายกรรม ๓ วจีกรรม ๔ เหล่านี้ได้ศีลก็ไม่ขาด เจตสิกเหล่านี้คือความไม่โลภ ไม่โกรธ ไม่หลง และสัมมากัมมันตะ สัมมาวาจา สัมมาอาชีวะ จึงชื่อว่าศีล
๓. การสำรวม ก็ชื่อว่าศีล เพราะอาศัยมีสติกั้นบาปอกุศลไม่ให้เกิดขึ้น ศีลย่อมไม่ขาด การสำรวม คือมีสติ ทำให้จิตตั้งอยู่ในกุศล ก็ชื่อว่าศีล
๔. การไม่ก้าวล่วง คือไม่ก้าวล่วงกิเลสอย่างหยาบที่ล่วงออกมาทางกายวาจา ก็ชื่อว่าศีล เช่นไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่ล่วงกาม ไม่พูดปด ไม่เสพดื่มของเมา ศีลก็ไม่ขาด ฉะนั้นการไม่ก้าวล่วงกิเลสอย่างหยาบ ก็ชื่อว่าศีลและที่ชื่อว่าศีล เพราะอรรถว่าตั้งไว้หรือทรงไว้ คือศีลนั้นเป็นที่ตั้งให้เกิดกุศลทั้งปวง ถ้าหากว่าศีลไม่เกิดแล้วกุศลใด ๆ ก็เกิดไม่ได้ ที่ว่าทรงไว้เพราะทรงกายวาจาให้เป็นสุจริต ไม่ให้ทำทุจริตก็ชื่อว่าศีล ศีลจึงมีการรวบรวมความดีคือรวบ รวมเอากุศลไว้ได้เป็นลักษณะ มีการกำจัดความทุศีลคือบาปเป็นกิจ มีความสะอาดกายวาจาใจเป็นผลปรากฏ และมีหิริโอตตัปปะเป็นเหตุใกล้ให้เกิด นี้เป็นความหมายของศีล ถ้าเราจะรักษาศีลเราก็ต้องรู้เหตุผลในเรื่องของศีลให้ดี เราถึงจะรักษาศีลเอาไว้ได้ และศีลที่ชาวโลกควรรักษาก็คือศีล ๕ นั่นเอง

๑. จะต้องปลูกฝังตนเองให้เป็นคนมีเมตตากรุณา คือปรารถนาให้ผู้อื่นมีความสุข หรือว่ามีกรุณาปรารถนาให้ผู้อื่นพ้นจากทุกข์ เพราะว่าเราไม่ชอบความทุกข์ฉันใด คนอื่นก็ไม่ชอบความทุกข์ฉันนั้นเหมือนกัน ดังนั้นจึงควรที่จะมีเมตตาต่อกัน เพราะคนที่มีเมตตาแล้วย่อมจะไม่ฆ่าสัตว์ ไม่เบียดเบียนผู้อื่นให้เป็นทุกข์

๒. จะต้องปลูกฝังให้เป็นคนมีอาชีพชอบ คือมีงานทำเป็นสัมมาอาชีพ ก็จะได้ไม่ไปเบียดเบียนลักทรัพย์ของผู้อื่น

๓. จะต้องปลูกฝังให้ตนเองเป็นคนที่มีสทารสันโดษ คือรู้จักยินดีเฉพาะในคู่ครองของตนไม่เป็นคนมักมากในกาม ย่อมจะไม่ทำให้ลูกเมียหรือสามีของคนอื่นเดือดร้อน

๔. จะต้องปลูกฝังให้ตนเป็นคนที่มีความซื่อสัตย์สุจริต มีสัจจะ ไม่หลอกลวงคนอื่นให้เสียหาย

๕. จะต้องปลูกฝังให้ตนเป็นคนมีสติ ไม่ประมาท คือไม่ไปเสพสิ่งเสพติดให้เป็นโทษแก่ตนเอง

เพราะคนเราทุกคนต่างก็มีความปรารถนาต้องการความดี ต้องการความ สุข แต่ที่ทำดีไม่ได้ก็เพราะไม่รู้เหตุผลความจริงว่าการเบียดเบียนให้ผู้อื่นเป็นทุกข์นั้น ก็คือการเบียดเบียนตนเองให้เป็นทุกข์นั่นเอง คือให้ทุกข์แก่ท่านอย่างไรทุกข์นั้นก็ต้องถึงตัวเองฉันนั้น

๑.มนุสเปโต

๒.มนุสนิรยโก

๓.มนุสเดรัจฉานโน

๔.มนุสมนุสโส

สำหรับมนุสเปโต หมายถึง มนุษย์ที่เกิดมามีความอดอยากยากจนหาไม่พอกิน หรือว่าบางคนก็มีร่างกายพิการเที่ยวขอทานเขาเลี้ยงชีพ มีความหิวโหยอาหารดังอาการของพวกเปรต ถึงแม้บางคนเกิดมาเป็นมนุษย์ร่างกายสมบูรณ์ แต่ว่าจิตใจมีความหิวกระหายอยากได้ในสมบัติไม่รู้จักพอ เป็นเหตุให้ทำทุจริตเพราะความอยากได้ ก็เรียกว่ามีความหิวอยู่เสมอ เหมือนอาหารหิวของพวกเปรต จึงเรียกมนุษย์ประเภทนี้ว่าเป็นมนุษย์เปรต หรือว่ามนุสเปโต ถ้าตายจากมนุษย์ไปแล้วก็ไปเกิดเป็นเปรตได้ง่าย เพราะทำเจตนาคล้ายกับพวกเปรต เมื่อตายแล้วจึงต้องไปสู่ภพภูมิที่มีเจตนาเหมือนกับที่ตัวทำไว้เมื่อเป็นมนุษย์ จึงเป็นเหตุให้ไปเกิดเป็นเปรต

ส่วนมนุสนิรยโก ก็หมายถึงมนุษย์ผู้มีใจโหดเหี้ยมดุร้าย ชอบเบียดเบียนผู้อื่นให้เป็นทุกข์เดือดร้อน หรือคนที่มีโทสะจิตเกิดอยู่เสมอ ๆ จิตใจก็มีแต่ความรุ่มร้อนเหมือนไฟ หรือว่าคนที่ถูกเขาจับได้ต้องติดคุกติดตะราง ต้องเสวยผลของความทุกข์ดุจสัตว์นรก เรียกมนุษย์พวกนี้ว่าเป็นมนุษย์สัตว์นรก หรือว่ามนุสนิรยโก

ส่วนมนุสเดรัจฉานโน หมายถึงมนุษย์ที่เป็นคนอนาถายากจน อาศัยผู้อื่นเป็นอยู่มีความเกียจคร้าน ไม่ทำมาหากินด้วยตนเอง เที่ยวเบียดเบียนผู้อื่นเอาแต่ความสบาย กินนอนเสพกาม มีอาการเยี่ยงสัตว์เดรัจฉาน แย่งกันกินไม่มีเมตตากรุณา ก็เรียกมนุษย์ประเภทนี้ว่าเป็นมนุษย์สัตว์เดรัจฉาน หรือว่ามนุสเดรัจฉานโน สำหรับมนุษย์ทั้ง ๓ ประเภทนี้เกิดมาไม่ได้ทำประโยชน์ตน แล้วก็ยังเบียดเบียนผู้อื่นให้เกิดความเดือดร้อนอีก เพราะฉะนั้นการเกิดมาเป็นมนุษย์อย่างนี้ เรียกว่าเกิดมาเสียชาติเปล่า ไม่ได้ทำประโยชน์ทำความดีให้แก่ตนเอง

ส่วนมนุสมนุสโส หมายถึงเกิดมาเป็นมนุษย์ด้วยผลของบุญ มีความสุขสบายมีความประพฤติตั้งตนอยู่ในศีลธรรมบำเพ็ญกุศล สร้างบารมีให้เพิ่มพูนขึ้นต่อ ๆ ไปเพื่อที่จะให้พ้นจากทุกข์ อย่างนี้จัดว่าเป็นมนุษย์ประเสริฐเป็นมนุสมนุสโส คือเกิดมาเพื่อทำประโยชน์ผู้อื่นแล้วก็ยังทำประโยชน์ตนเอง เพื่อให้พ้นจากทุกข์ด้วย ฉะ นั้นเมื่อมาเกิดเป็นมนุษย์แล้วตายจากมนุษย์ไป ก็จะได้ไปเกิดในสุคติคือจะได้เกิดเป็นมนุษย์หรือเทวดา แล้วก็ได้ไปบำเพ็ญกุศลต่อ ๆ ไป

ถาม.......... ถ้าอย่างนั้น ก็ต้องคอยรักษาศีลตลอดเวลาหรือ?
ตอบ.......... เราก็ต้องคอยระวังไว้ เพราะศีลไม่ได้มีอยู่ตลอดเวลา เพราะธรรมดาของปุถุชน ถ้าขณะใดระลึกถึงศีลหรือระลึกถึงทาน จิตก็เป็นกุศล ขณะนั้นก็มีศีล แต่ถ้าขณะใดไม่ได้ระลึกทาน ศีล ภาวนาจิตก็ต้องไหลไปในอกุศลหมด เพราะไม่ได้มีเจตนาเว้นจะไม่ให้ล่วงศีล จิตจึงตั้งอยู่กับกุศลตลอดเวลาไม่ได้ เช่นขณะที่เราทำมาหากินเราก็ไม่ได้มีอารมณ์ของศีล เราก็ไม่ได้ล่วงศีล แต่กุศลศีลก็ไม่ได้เกิด เพราะเราไปทำงานก็เพื่อต้องการเงินทองทรัพย์สมบัติ จิตก็เป็นไปด้วยความโลภใช่ไหม แต่ถ้าหากว่าก่อนที่เราจะไปทำงาน ไปทำมาหากิน ก็ควรมีโยนิโสว่าการที่เราไปทำมาหากินนั้น ไม่ได้เป็นไปเพื่อโลภะ แต่ทำเพื่อเลี้ยงขันธ์ ๕ เพราะขันธ์ ๕ เป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ใช่ไหม ถ้าไม่รักษาพยาบาลขันธ์ ๕ ชีวิตก็ตั้งอยู่ไม่ได้ เราต้องทำงานเพราะถูกทุกข์บังคับ ถ้ารู้ความจริงอย่างนี้กุศลศีลก็เกิดได้ แต่ถ้าไม่เข้าใจโยนิโสจิตก็ไหลไปใน อกุศลก็เป็นกิเลส หรือว่าเป็นกรรมแต่ยังไม่เข้าถึงกรรมบถก็ได้ กรรมนั้นก็ให้ผลเป็นทุกข์ในปวัตติกาล คือต้องเวียนตายเวียนเกิดไม่มีที่สิ้นสุด ถ้าเข้าถึงกรรมบถ ทำผิดศีลครบองค์กรรมบถก็นำปฏิสนธิในอบายได้ และให้ผลกรรมเป็นทุกข์ในปวัตติกาลด้วย

ถาม.......... การปฏิบัติศีล ๔ มีไหม?
ตอบ.......... มี ที่เรียกว่าศีล ๔ คือจตุปาริสุทธิศีล อันเป็นศีลที่ทำให้พ้นจากทุกข์ด้วย

ถาม.......... ศีล ๔ ได้แก่ศีลอะไรบ้าง?
ตอบ.......... ศีล ๔ หมายถึง ปาฎิโมกขสังวรศีล อินทรียสังวรศีล ปัจจยสันนิสิตศีล และอาชีวปาริสุทธิศีล มี ๔ ข้อ อันเป็นศีลที่ให้ถึงความพ้นทุกข์ อย่างน้อยที่สุด ศีล ๔ นี้เป็นศีลให้เข้าถึงพรหมจรรย์ แต่ศีลของชาวโลกที่เป็นศีล ๕ จัดว่าเป็นนิจศีล แปลว่าทุกคนจะต้องปฏิบัติตามศีล ๕ แต่บางคนเขาก็เห็นว่าไม่สำคัญ จะถือก็ได้ไม่ ถือก็ได้ เขาก็ไม่ได้ตั้งใจสมาทานหรือรักษาศีลเลย แต่เขาก็ว่าเขามีศีล เพราะเขาไม่ได้ไปลักขโมยไม่ได้เบียดเบียนใคร เขาก็คิดว่าเขามีศีล แต่ว่าเขาไม่ได้มีอารมณ์ของศีลก็ไม่ชื่อว่ามีศีล เพราะกุศลศีลไม่เกิดคือไม่มีเจตนา เว้นแต่เขาก็เข้าใจว่าเขาไม่ได้ไป ลักทรัพย์ ไม่ได้ไปโกงใครเขา ก็ว่าเขามีศีล เพราะไม่เข้าใจเหตุผลในเรื่องของศีล ศีลก็ไม่มี

ถาม.......... ถ้าทำผิดศีลข้อ ๕ จะต้องไปตกอบายไหม?
ตอบ.......... ถ้าบาปมาเป็นอารมณ์ในเวลาใกล้ตายก็ไปอบายได้ เพราะคำสอน พระพุทธองค์บอกว่า ผู้ที่มาเกิดเป็นมนุษย์แล้วตายจากมนุษย์ไปเกิดเป็นสัตว์ในอบายมีเป็นส่วนมาก ที่จะกลับมาเกิดเป็นมนุษย์นั้นน้อย เพราะท่านจะต้องเข้าใจว่า คำสอนในพระพุทธศาสนานี้สอนตามความเป็นจริงของธรรมชาติทั้งหมด เพราะฉะนั้นจะไม่มีคำสอนของศาสนาใดจะพ้นไปจากธรรมชาติได้ คือคนที่เขาปฏิบัติในศาสนาอื่น ๆ ถ้าเขาทำถูกเหตุผลตรงกับความจริง จิตเขาก็เกิดกุศลได้ แต่ถ้าเขาทำไม่ถูกตรงกับความเป็นจริง จิตเขาก็เกิดอกุศล ถ้าเขาทำกุศลเขาก็ได้ผลเป็นความสุข ถ้าเขาทำอกุศลเขาก็ได้ผลเป็นทุกข์ เพราะฉะนั้นบุคคลจะนับถือศาสนาอะไรก็ตาม ถ้าเขาทำถูกเขาก็ได้รับประโยชน์คือความสุข ถ้าเขาทำผิดเขาก็ได้รับความทุกข์ เพราะพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาที่สอนตามความเป็นจริงของธรรมชาติที่บอกให้รู้ทั้งเหตุทั้งผลตรงตามความจริง เมื่อเราจะต้องการผลอะไร ก็สามารถที่จะทำเหตุได้ถูก เพราะฉะนั้นถ้าหากว่าชาวโลกได้รู้จักความจริงในพระ พุทธศาสนาโลกก็จะอยู่เป็นสุข แต่เวลานี้ชาวโลกไม่รู้จักคำสอนในพระพุทธศาสนาโลกก็มีแต่ความทุกข์ อย่างที่ทำสงครามกันทุกวันนี้ก็ผิดศีล ๕ ทั้งนั้น เพราะประพฤติศีล ๕ ไม่มีเมตตาต่อกัน ส่วนผู้ที่รู้จักคำสอนแล้วย่อมจะไม่ประพฤติผิดศีล ๕ การที่ไม่ประพฤติผิดศีล ๕ ตนเองก็ไม่ต้องได้รับทุกข์ คือถ้าเราไม่ฆ่าคนอื่น เราก็ไม่ถูกคนอื่นฆ่า ถ้าเราไม่เบียดเบียนให้คนอื่นเจ็บป่วยเราก็ไม่เป็นโรคภัยไข้เจ็บ ถ้าเราไม่ลักทรัพย์ของคนอื่น ใคร ๆ ก็มาเอาทรัพย์ของเราไปไม่ได้ ถ้าเราไม่ออกปากบอกให้ใคร ใครก็มาเอาของเราไปไม่ได้ แต่ที่เขามาเอาทรัพย์ของเราไปได้ก็เพราะเราเคยไปเอาของเขามาก่อนแต่ว่าเราไปเอาของเขาเมื่อไรเรารู้ไม่ได้

ถาม.......... คนที่ถูกฆ่าตาย เพราะทำเหตุอะไร?
ตอบ.......... เพราะผิดศีลข้อ ๑ คือเหตุเขาเคยฆ่าผู้อื่นมาแล้ว และได้ไปชดใช้บาปกรรมในอบายมาแล้ว เมื่อหมดกรรมแล้วเขาก็มาเกิดเป็นมนุษย์อีก เกิดแล้วก็มาฆ่ากันอีก พอตายไปแล้วเขาก็ต้องไปเกิดในอบายอีก จะมาเกิดเป็นมนุษย์ไม่ได้เลย เพราะจิตใจโหดเหี้ยมมาก มีโทสะแรงกล้ามากตายแล้วก็จะต้องไปเกิดในนรกตามเหตุที่ตัวทำไว้ และกรรมนี้ยังสามารถสร้างรูปได้อีก เช่นกรรมที่เกิดจากโทสะก็สร้างรูปให้น่าเกลียดน่ากลัวตามอาการของโทสะ เพราะฉะนั้นคนที่รูปร่างหน้าตาน่าเกลียดน่ากลัวนี้ก็เกิดจากโทสะ แล้วกรรมที่ตัวเคยเบียดเบียนเขาไว้มาก ๆ พอมาเกิดเป็นมนุษย์แล้วก็ยังส่งผลทำให้มาเกิดเป็นคนที่มีผิวพรรณไม่งาม มีรูปร่างก็หยาบกร้าน จิตใจก็หยาบคายดุร้าย และเมื่อเกิดมาแล้วก็ต้องไปสู่ภพภูมิที่มีการฆ่ากัน จะต้องไปเกิดในภพภูมิอย่างนั้น แม้เกิดเป็นมนุษย์เกิดมาฆ่ากันอีก ตายแล้วก็ต้องไปนรกอย่างเดิมอีก แล้วเมื่อไรจะพ้นจากทุกข์ เหตุนี้กรรมที่แต่ละคนทำก็จัดสรรให้ไปเกิดในที่ต่าง ๆ กัน ถ้าคนที่ทำกรรมดีมีกุศลกรรมมากเขาก็ไปเกิดมีรูปร่างผิวพรรณสวยงาม อย่างนี้ก็เกิดจากกุศลกรรม ถ้าทำอกุศลกรรมมากผิวพรรณก็ไม่สวยไม่งาม

ถาม.......... เพราะเหตุใด? คนสมัยนี้จึงไม่สนใจในพระพุทธศาสนา
ตอบ.......... เพราะผู้ใหญ่ที่เป็นผู้ปกครองประเทศ ไม่เห็นประโยชน์ของพระพุทธ ศาสนา ไม่มีการสอนการเรียนพระพุทธศาสนา ไม่รู้จักเรื่องบุญเรื่องบาป ไม่เชื่อกรรมว่ากรรมที่ทำแล้วให้ผลได้ เพราะจิตใจของคนเปลี่ยนจากการทำความดีไปทำความชั่วจึงได้วิบัติ เกิดความทุกข์เดือดร้อนมากขึ้น เมืองไทยเมื่อก่อนนี้ความทุกข์มาก ๆ เหมือนอย่างเมืองนอกไม่มี แต่เดี๋ยวนี้กำลังมีความทุกข์มาก ๆ เหมือนเขา เช่นพายุพัด น้ำท่วม ไฟไหม้ ดินถล่ม เป็นต้น กำลังมีเพิ่มมากขึ้น ๆ เพราะเราไม่ทำกุศลทำแต่อกุศล ไม่เห็นประโยชน์ในคำสอนของพระพุทธศาสนา เพราะความทุกข์ทั้ง หลายล้วนเกิดจากกิเลสของคน เช่นคนที่เกิดมายากจนเพราะอะไร? ก็เพราะไม่ให้ทาน ไม่รู้เหตุผลในคำสอน คิดว่าการให้ทานทำให้วัตถุทรัพย์สมบัติหมดไป เพราะไม่เข้าใจว่าการเสียวัตถุไปแต่ได้คุณธรรมมาเป็นอริยทรัพย์ สามารถติดตามตนไปเลี้ยงตัวในชาติหน้าได้ ทำให้ได้เกิดมาเป็นผู้มั่งคั่งมีกินมีใช้ แต่เพราะไม่รู้เหตุผลอย่างนี้เลย ไม่กล้าให้ทาน เพราะกลัวทรัพย์จะหมด ยิ่งไม่ให้ทานก็ยิ่งอดอยากยากจน การจะมารักษาศีลฟังธรรมก็มาไม่ได้ เพราะต้องไปทำมาหากิน ผลที่สุดคุณธรรมของมนุษย์ก็หมดไป ทำให้ต้องไปเกิดเป็นสัตว์ในอบาย โดยที่ไม่มีใครทำให้ แต่เขาก็ทำของเขาเอง

ถาม.......... การปฏิบัติชีวิตประจำวัน จะต้องปฏิบัติอย่างไร?
ตอบ.......... ชีวิตประจำวันของมนุษย์อย่างน้อยก็ต้องมีศีล ๕ เป็นภาคพื้น ส่วนศีล ๘ หรือศีลอุโบสถก็เป็นศีลของอุบาสกอุบาสิกา คือผู้ที่เห็นประโยชน์ของศาสนาแล้ว ก็ขอเอาพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์เป็นที่พึ่ง หมายความว่าเขาจะต้องประพฤติธรรม เขาจะไม่ปฏิบัติให้ล่วงศีล เขาต้องพยายามประพฤติธรรมให้ดีที่สุด ถึงได้เรียกว่าเป็นอุบาสกอุบาสิกา และต้องรักษาศีลยิ่งกว่าคนธรรมดา เพราะคนธรรมดานั้นรักษาศีล ๕ แต่เขาต้องการรักษาศีล เพื่อความพ้นทุกข์จึงได้รักษาอาชีวัฏฐมกศีล ก็หมายถึงศีล ๘ ที่มีอาชีวะเป็นที่สุด คือไม่ต้องอดข้าวเย็น แต่ว่าต้องรักษากายกรรม ๓ วจีกรรม ๔ และยังมีสัมมาอาชีวะอีกหนึ่ง การรักษาสัมมาอาชีวะก็คือการรักษากายกรรม ๓ กับวจีกรรม ๔ ได้ก็เรียกว่าสำเร็จเป็นศีลข้อสัมมาอาชีวะด้วย

ถาม.......... การรักษาศีลละอนุสัยกิเลสได้ไหม?
ตอบ.......... ศีลละอนุสัยกิเลสไม่ได้ ศีลละได้แต่กิเลศอย่างหยาบที่เกิดขึ้นทางกายวาจา อย่างเช่นไปฆ่าสัตว์ ไปลักทรัพย์อย่างนี้ การฆ่าสัตว์ก็เอากายไปทำเป็นความชั่วทางกาย ถ้าไปพูดปดหลอกลวงใคร ๆ ก็เอาวาจาไปทำชั่ว ถ้าเราประพฤติเพียงแค่ ศีล ๕ เราก็มีคุณธรรมสามารถที่จะรักษาตัวให้ได้เกิดเป็นมนุษย์อีก แต่ถ้าเราไม่รักษา ศีล ๕ ศีล ๕ ก็ไม่รักษาเรา เพราะเราทำแต่ความโลภ โกรธ หลง เราจึงต้องไปเกิดในอบายตามกรรมที่เราทำไว้

ถาม.......... คนตาย เพราะถูกอุบัติเหตุ เกิดจากกรรมอะไร?
ตอบ.......... เหตุที่ทำบอกไม่ได้ แต่ที่ตายเพราะอุบัติเหตุก็เกิดจากบาปที่เขาทำไว้ เพราะผู้ที่รู้เรื่องกรรมได้ทุกอย่างก็มีแต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้นที่รู้ได้ อย่างเราก็เพียงแต่รู้ว่าที่เป็นทุกข์ ก็เกิดจากบาปอกุศลที่เขาทำไว้ ถ้าเวลามีความสุขก็เกิดจากกุศลกรรมที่เขาทำไว้ ความสุขความทุกข์จึงเป็นสิ่งที่เลือกเอาไม่ได้ เพราะสำเร็จมา แล้ว แต่กรรมในอดีตถ้าเลือกได้ใครจะไปเลือกเอาความทุกข์ ทุกคนที่เกิดมาก็มีแต่ความสุข ไม่มีความทุกข์

ถาม.......... ที่เขาตายเพราะเขาฆ่าสัตว์ใช่ไหม?
ตอบ.......... คือทำเหตุอะไรรู้ไม่ได้หรอก แต่การที่ถูกอุบัติเหตุแล้วตายโหง หรือถูกฆ่าตาย ก็ถือว่ามาจากบาปจากอกุศลกรรมทั้งนั้น ไม่ใช่มาจากกุศลกรรม

ถาม.......... การพูดไม่จริง ผิดศีลไหม?
ตอบ.......... ต้องแล้วแต่เจตนา ถ้าเรามีเจตนาตั้งใจดี ถึงพูดไม่จริงก็ไม่ผิดศีล ถ้าหากว่าเราพูดเพื่อที่จะให้ประโยชน์แก่เขา ก็ไม่ผิดศีลข้อมุสา แต่ถ้าเราพูดบ่อย ๆ ก็เกิดความเคยชิน ทำให้พูดไม่จริงบ่อย ๆ ก็ผิดศีลได้

ถาม.......... ถ้าเราขายของ ของไม่ดี เราก็บอกว่าเป็นของดี ผิดไหม?
ตอบ.......... ก็ผิดซิ เพราะเราพูดไม่จริง ไม่มีสัจจะ และอีกอย่างหนึ่งถ้าเรามีของไม่ดี เราก็บอกว่าของไม่ดีอย่าเอาเลย ถ้าเขายังเอาก็เอา อย่างนี้เราก็บอกเขาตามตรงของเราก็ขายได้ทั้งนั้น ถ้าเราขายถูกหน่อย ถ้าเราพูดดี ๆ อย่างนี้ ก็มีคนเขาเชื่อถือมากกว่าที่ ว่าเราจะไปพูดหลอกลวงเขา เขาซื้อหนเดียวเขาก็เลิกซื้อพอทีหลังเขาก็ไม่มาซื้อเราอีก

ถาม.......... เพราะเราพูดไม่จริง ใช่ไหม?
ตอบ.......... ก็ใช่ ด้วยอำนาจของความโลภที่อยากได้ไม่มีที่สิ้นสุด ไม่รู้จักพอ เพราะกิเลสท่านบอกว่ามันไม่มีความอิ่ม ไม่มีความพอ ถ้าเราเข้าใจเหตุผลถูกต้อง เราจะทำอะไร ๆ ก็ทำได้ถูกต้อง แต่ถ้าเราไม่เข้าใจก็ทำผิดได้ง่าย เหตุนี้จึงต้องหมั่นฟังธรรมบ่อย ๆ ถ้าไม่ฟังธรรมแล้วเราจะไม่รู้เหตุรู้ผลเลยว่าถูกหรือผิด เพราะถ้าเราเข้าใจทำกรรมก็เป็นบุญประกอบด้วยปัญญา แต่ถ้าเราไม่เข้าใจทำก็เป็นบุญไม่ประกอบด้วยปัญญา วัฏฏะก็ต้องยาวนาน แต่ถ้าเข้าใจแล้วทำบุญประกอบด้วยปัญญาก็จะทำให้ถึงความบริสุทธิ์ก็พ้นทุกข์ได้ง่าย

ถาม.......... มดขึ้นเต็มอ่าง แล้วไล่ให้เขาไป เป็นบาปไหม?
ตอบ.......... ก็เป็นบาป เพราะเบียดเบียนเขา คือเราเป็นฆราวาสผู้ครองเรือนย่อมอยู่ใกล้กับบาปมาก เพราะอย่างนั้นจึงต้องรับอกุศลวิบากมากใช่ไหม ถ้าหากว่าเป็นนักบวชเขาถือเป็นว่า อุดมเพศ คือเป็นเพศที่ประเสริฐ ย่อมห่างไกลจากบาป เพราะอยู่ใกล้ศีล สมาธิ ปัญญา แต่ฆราวาสผู้ครองเรือนเป็นเพศที่ไม่ประเสริฐเลย เพราะอยู่ใกล้กับบาป จึงต้องมีเวรภัยต้องเป็นทุกข์เดือดร้อนมากกว่า ซึ่งเป็นทุกข์ที่เกิดจากการมีวัฏฏะ เพราะต้องเกิด ต้องตายไม่มีที่สิ้นสุด

ถาม.......... แล้วเราจะป้องกันอย่างไรไม่ให้ทำบาป
ตอบ.......... ก็อยู่ที่โยนิโสของแต่ละคนที่จะเข้าใจหลีกเลี่ยง ถ้าเราไม่ได้ศึกษาธรรมะให้รู้เหตุผล ก็ย่อมทำบาปได้ง่าย แต่ถ้าเข้าใจก็ป้องกันได้ ถึงได้บอกว่าถ้าคนรู้ธรรมะของพระพุทธองค์ ย่อมจะมีหิริโอตตัปปะ คือมีความละอายบาป เกรงกลัวต่อบาป ทุกข์ก็น้อย แต่ถ้าเราไม่ได้ฟังธรรมแล้วความละอายบาป เกรงกลัวต่อบาปไม่ค่อยจะมี สมัยนี้คนก็ทำบาปก็มากขึ้น การทำความดีก็มีแต่จะหมดไป ๆ เพราะคนที่ไม่รักษาศีลก็เป็นทุกข์เดือดร้อนเอง คำสอนก็ไม่มีประโยชน์เพราะไม่ปฏิบัติตามคำสอน

ถาม.......... แล้วทำอย่างไรจะให้คนสนใจในศาสนา
ตอบ.......... ก็ต้องแล้วแต่เหตุปัจจัยของแต่ละคน ที่เขาไม่มาสนใจก็เพราะเขาไม่เคยได้อบรมเหตุผลอย่างนี้มา ถ้าหากว่าเขาเคยได้อบรมเหตุผลอย่างนี้มา คือในอดีตเขาเคยได้ทำบุญไว้เป็นปุพเพกตปุญญตา เคยสั่งสมบุญไว้ในกาลก่อนก็เป็นเหตุให้ได้มาฟังธรรมอีก ได้มาทำกุศลเพิ่มขึ้น และได้มาพบบัณฑิตได้ฟังธรรมของบัณฑิต ได้เกิดในประเทศที่สมควร คือประเทศที่มีพระพุทธศาสนาถึงจะได้รู้เหตุรู้ผลอย่างนี้ ก็ทำให้สนใจในคำสอน

ถาม.......... ผู้ที่เป็นนักบวช แต่ไม่ปฏิบัติตามธรรมวินัยจะผิดไหม?
ตอบ.......... ก็ผิดและผิดหลายอย่างด้วย เพราะจุดประสงค์ในการบวช ต้องบวชเพื่อปฏิบัติธรรมให้พ้นจากทุกข์ แต่ถ้าบวชเพื่ออย่างอื่นก็ไม่ได้รับผลตามที่บวชก็เสียประโยชน์เปล่า แล้วยิ่งไปทำบาปก็ต้องบาปหนักกว่าคนธรรมดา คือคนธรรมดาจะมีศีลหรือไม่มีศีล คนอื่นก็ไม่ว่าอะไร แต่ถ้าเป็นนักบวชมาประพฤติพรหมจรรย์ แล้วไม่ประพฤติตามธรรมวินัยอย่างนี้ ทำให้เขาหลงมานับถือบูชา การที่เขามานับถือบูชาก็เพื่อประโยชน์ต้องการอานิสงส์ เพราะถือว่าการทำบุญกับผู้ที่มีศีลแล้วเขาจะได้รับอานิสงส์มาก แต่บวชมาแล้วไม่ปฏิบัติตามธรรมวินัย อย่างนี้ก็หลอกลวงเขาเท่ากับเป็นโจรปล้นทรัพย์ปล้นศาสนาด้วย

ถาม.......... ถ้าทำบุญกับผู้ที่ไม่มีศีล จะเสียประโยชน์ไหม?
ตอบ.......... ไม่เสีย ถ้าเราตั้งเจตนาดี เราก็ไม่เสียเพราะบุญบาปอยู่ที่ใจแต่ละคน ถ้าเราเข้าใจโยนิโส เราทำบุญแล้วเราก็สละให้ขาด ไม่ต้องหวังผลตอบแทน ไม่ต้องการเอาอานิสงส์ คือ ทำบุญให้พ้นจากทุกข์ แต่ถ้าเราทำบุญเพื่อหวังผลตอบแทน เมื่อไม่ได้ผลที่ตั้งใจ แล้วเกิดเสียใจ บุญนั้นก็ขาดทุนไป เพราะอปราปรเจตนาไม่มี คือทำบุญไปแล้วเกิดเสียใจภายหลังก็ได้ผลไม่ดี

ถาม.......... บุญที่ทำแล้วไปอยู่ที่ไหน?
ตอบ.......... บุญไม่ได้สูญหายไปไหน บุญจะถูกเก็บไว้ในจิตทั้งหมด และยังให้เกิดผลในอนาคตได้อีก ถ้าเราทำบุญมีเจตนาครบ ๓ กาล ก็ได้อานิสงส์มาก อยู่ที่โยนิโสของเราเอง คือ ผู้รับจะเป็นอะไรก็แล้วแต่ เพราะในสมัยนี้ผู้รับไม่สำคัญแต่สำคัญที่ผู้ทำ เพราะถ้าหากว่าเราไม่ได้ทำบุญ เราก็ขาดทุน เพราะบุญให้ผลเป็นความ สุข เมื่อไม่ได้ทำบุญก็ได้ผลเป็นความทุกข์ไป

ถาม.......... คนที่มาบอกบุญ แล้วไม่ได้เอาเงินไปทำบุญ แต่เอาไปใช้เอง เป็นบาปไหม?
ตอบ.......... ก็เป็นบาป เพราะหลอกลวงเขา ก็ยึดศีลข้อที่ ๔ ย่อมเป็นเหตุให้ไปตกอบายได้

ถาม.......... การปฏิบัติธรรม จำเป็นต้องเรียนปริยัติหรือไม่?
ตอบ.......... ถ้าไม่เรียนจะเอาอะไรไปเป็นเครื่องตัดสินว่าปฏิบัติผิดหรือถูก เพราะ คำสอนของพระพุทธองค์จะต้องถึงพร้อมทั้งปริยัติและปฏิบัติ จึงจะสำเร็จผลเป็นปฏิเวธะได้

ถาม.......... พระพุทธองค์ปฏิบัติธรรม ก็ไม่ได้เรียนปริยัติเลย ทำไมปฏิบัติได้
ตอบ.......... ก็เราไม่ได้เป็นพระพุทธเจ้า เราจะปฏิบัติเอาเองได้อย่างไร? ผู้ที่ปฏิบัติบรรลุธรรมได้เองก็มี แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้ากับพระปัจเจกพุทธเจ้าเท่านั้น ถ้านอกจากนั้นจะต้องฟังคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงจะพ้นทุกข์ได้ ถ้าใครไม่ปฏิบัติตามคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้นั้นจะไม่มีทางพ้นจากทุกข์ได้เลย เพราะพระพุทธเจ้าที่อุบัติขึ้นมาก็เพื่อจะบอกหนทางพ้นทุกข์เท่านั้น ถ้านอกจาก หนทางทางพ้นทุกข์แล้ว ศาสนาอื่นเขาบอกได้หมด เพราะศาสนาของเขาก็มีทั้งทานทั้งศีลทั้งสมาธิ ทั้งฌานอภิญญา แสดงฤทธิ์ได้ต่าง ๆ แต่ว่าทางเหล่านั้นไม่ใช่ทางพ้นทุกข์ มีแต่วิปัสสนาเท่านั้นที่เป็นหนทางให้พ้นทุกข์ เพราะพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นมาก็เพื่อจะบอกหนทางพ้นทุกข์เท่านั้นเอง เพื่อปรารถนาจะช่วยสัตว์ทั้งหลายให้พ้นจากทุกข์เป็นสำคัญ

ถาม.......... ทำบุญอะไร? จึงจะถึงนิพพานได้
ตอบ.......... ก็ต้องทำให้พร้อมทั้งศีล สมาธิ ปัญญา ที่เกิดร่วมในอารมณ์เดียวกันเป็นปัจจุบันอารมณ์จึงจะถึงนิพพานได้

ถาม.......... ทำบุญแล้วก็ยังต้องไปเกิดอีกใช่ไหม?
ตอบ.......... ถ้าทำทาน ศีล ภาวนา ธรรมดาก็ยังต้องไปเกิดอีก เมื่อยังต้องเกิด ก็ต้องไปสร้างบารมีอีกจนกว่าจะถึงนิพพาน เพราะการพึงนิพพานไม่ใช่ถึงได้ง่าย ๆ เหตุนี้เมื่อเกิดเป็นมนุษย์ก็ต้องเจริญวิปัสสนาทำเหตุไป ถ้าทำเหตุยังไม่ถึงก็ไม่พบพระนิพพาน แม้ไปเกิดเป็นเทวดาถ้ามีภาวนาก็ไปทำต่อให้ถึงนิพพานได้

ถาม.......... ถ้าทำแต่ทานไปเกิดเป็นเทวดาได้ไหม?
ตอบ.......... ต้องทำทั้งทานและศีลก็ไปเกิดเป็นเทวดา เสวยความสุขได้ แต่พอตายจากเทวดาก็ลงอบายไป เพราะไม่ทำกุศลต่อ ก็ขึ้น ๆ ลง ๆ อย่างนี้แหละ เพราะฉะนั้นจะไปเกิดเป็นเทวดาต้องมีภาวนาติดตัวไป แล้วก็ไปเจริญภาวนาต่อถึงจะพ้นทุกข์ ถึงพระนิพพานได้

ถาม.......... เพราะเหตุนี้จึงต้องฟังคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าใช่ไหม?
ตอบ.......... ก็ใช่ เพราะถ้าไม่ได้ฟังคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ก็สร้างแต่วัฏฏะตลอดกาล แต่ถ้าได้ฟังธรรมได้เจริญวิปัสสนาก็ออกจากวัฏฏะได้ ส่วนการทำกุศล อื่น ๆ ก็สร้างวัฏฏะเรื่อยไป แม้ไม่ได้ทำกุศล เช่น เรากิน เรานอน เรายืน เราเดิน ก็สร้างวัฏฏะตลอดกาล แต่ถ้าทำวิปัสสนากำหนดรู้เป็นรูปนั่ง รูปนอน รูปยืน รูปเดิน ก็เป็นกุศลที่ออกจากวัฏฏะได้ การทำกุศลเป็นสิ่งที่ทวนกระแสกิเลสจึงทำได้ยาก แม้การฟังธรรมก็ไม่ใช่เป็นของฟังได้ง่าย ๆ คนที่จะฟังธรรมได้ก็เพราะละกิเลสได้ถึงมาฟังธรรมได้ ถ้าละกิเลสไม่ได้ก็ฟังไม่ได้ บางคนมาฟังแล้วยังต้องลุกออกไปฟังไม่ได้ เพราะฉะนั้นอะไรจะร้ายเท่ากับกิเลสเป็นไม่มี กิเลสจึงเป็นนายเราได้สารพัดทุกอย่าง เพราะเรายังตกอยู่ใต้อำนาจของกิเลส กิเลสจะบังคับให้ทำอะไรก็ได้ เหตุนี้จึงจำเป็นต้องสร้างปัญญาบารมี จึงจะเอาชนะกิเลสได้

อาชีวัฎฐมกศีลนั่นเอง ซึ่งมีอาชีวะเป็นที่ ๘ จัดว่าเป็นศีลในองค์มรรค ผู้ที่จะเจริญศีลนี้ให้บริบูรณ์ได้จะต้องเจริญอภิสมาจาริกศีล คือเกี่ยวกับการประพฤติมารยาทให้ดีงามก่อน แล้วถึงจะมาเจริญศีลที่เป็นเบื้องต้นที่จะให้ถึงพรหมจรรย์ได้ ถ้ากายวาจายังไม่สุจริตไม่เรียบร้อยแล้ว จะมาประพฤติอาทิพรหมจริยกศีล ศีลให้ถึงความสมบูรณ์เข้าถึงพรหมจรรย์ก็จะปฏิบัติไม่ได้ คือจะต้องปฏิบัติอภิสมาจาริกศีลก่อนแล้วจึงจะเจริญอาทิพรหมจริยกศีล คือศีลเบื้องต้นที่จะให้ถึงพรหมจรรย์ได้ อันเป็นศีลคู่ที่ ๒

๑.การบังเกิดขึ้นของพระพุทธศาสนาเป็นสิ่งที่เกิดได้ยากอย่างยิ่ง เพราะผู้ที่จะมาสร้างบารมีเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นหาได้ยาก เพราะการสร้างบารมีต้องใช้เวลานานมาก พระพุทธศาสนาจึงไม่ได้มีอยู่ตลอดกาล
๒.การได้เกิดเป็นมนุษย์ก็เป็นสิ่งที่หาได้ยากเหมือนกัน เพราะจะต้องอาศัยทำกุศลมากถึงจะเกิดเป็นมนุษย์ได้
๓.การได้พบพระพุทธศาสนาก็เป็นสิ่งที่หาได้ยากอีกเหมือนกัน เพราะการจะพบพุทธศาสนาได้นั้น จะต้องรู้จักคำสอนของพระพุทธองค์ให้ถูกต้อง จึงจะชื่อว่าได้พบพระพุทธศาสนา
๔.การที่จะได้พบพระพุทธศาสนาแล้วได้ฟังธรรม เข้าใจธรรมะก็หาได้ยากอีก
๕.การฟังธรรมแล้วจะให้เข้าใจธรรม นำเอาไปปฏิบัติให้พ้นจากทุกข์ได้ก็หาได้ยาก เพราะฉะนั้นสิ่งที่ทำได้ยากยิ่งอย่างนี้ถ้าหากว่าเราปฏิบัติได้ ก็เรียกว่าได้บูชาพระธรรม คือได้บูชาพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็จะได้ช่วยตนเองให้พ้นจากทุกข์ด้วย

๑. หลุดพ้นแห่งจิต ด้วยสมาบัติ ๘ เป็นการหลุดพ้นจากกิเลสด้วยการข่มไว้ได้ด้วยฌาน เรียกว่าอธิมุติแห่งจิต คือหลุดพ้นด้วยอำนาจของสมาธิ อย่างนี้ยังหลุดพ้นไม่เด็ดขาด เพราะหลุดพ้นด้วยการข่มไว้เท่านั้นเอง

๒. หลุดพ้นจากตัณหา ด้วยอำนาจแห่งวิปัสสนาปัญญา สามารถทำลายกิเลสให้ขาดเป็นสมุจเฉทถึงพระนิพพาน เป็นการหลุดพ้นด้วยปัญญา

อีกอย่างหนึ่งการหลุดพ้นที่เรียกว่าวิมุติมี ๕ อย่าง คือ

๑. ตทังควิมุติ หมายถึงการหลุดพ้นชั่วคราวด้วยวิปัสสนาญาณ ที่เข้าไปเห็นนามรูปเกิดดับแล้ว จะเรียกว่าวิมุติที่หลุดพ้นเป็นตทังคะ คือหลุดพ้นเป็นขณะ ๆ

๒. วิขัมภณวิมุติ คือหลุดพ้นด้วยการข่มไว้ด้วยฌาน สำหรับผู้ที่ทำฌานในเวลาที่ได้ฌานอยู่ก็หลุดพ้นจากกิเลสด้วยการข่มไว้ชั่วคราวเรียกว่า วิขัมภณวิมุติ

๓. สมุจเฉทวิมุติ คือหลุดพ้นเด็ดขาดคือถึงมรรคจิตกำลังละกิเลส

๔. ปฏิปัสสัทธิวิมุติ คือหลุดพ้นสนิท หมายถึงเข้าถึงผลจิตละกิเลสแล้ว

๕. นิสรณวิมุติ คือหลุดพ้นหมดเลย หมายถึงว่าถึงนิพพานสงบกิเลสแล้ว